Fandom

Pashto Philosophy

د سقراط محاكمه او مړينه

106pages on
this wiki
Add New Page
خبرې اترې0 Share

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

د سقراط محاكمه او مړينه

(469_ 399 تر ميلاد وړاندې)

”اچ جي وېلز[1]“ په خپل (د ماشين دورې) نومي كتاب كې، موږ د خيال پر وزرونو پخوانيو وختونو ته بيايي. كه همداسې څلېرويشت پېړۍ څټ ته لاړ شو، په ۳۹۹تر ميلاد وړاندې به ځانونه په ”اتن“ كې ومومو. په داسې يوه ځاى كې به پښه كښېږدو، چې هلته به ډېر ژر د سقراط محاكمه پيل شي.

د اتن ښار د ښكلا او بدرنګۍ يو هېښوونكى تركيب دى. يو خوا مرمرينې ماڼۍ او د سرو زرو مجسمې سترګې برېښوي، بل خوا انسان تر زنګنو پورې په خټو او لوښو كې ښخېږي. د ښار اوسېدونكي هم بېلابېلې مفكورې لري. دوى ټول له پيدايښت، ايجاد او پايښت څخه يو ډول پټېږي. له يووالي سره مينه ښيي، خو سياسي ژوند يې له ستونزو او ناخوالو څخه ډك دى. له خدايانو سره په راز و نياز بوخت دي، خو د خپلو ګاونډيانو په تېرايستلو كې بيړه كوي.

يو وحشي ملت دى، خو استعداد لري. په خپل هنر كې غښتلي دي، خو له يو بل سره يې كړنلاره د وحشيانو په څېر ده، د مجسمې په جوړولو كې كه د مجسمې يوه ګوته نيمګړې وي، نو لويه ګناه يې ګڼي، خو د دښمن د يرغمل شويو (اسيرانو) د ګوتو په پرې كولو وياړي او دا كار هېوادپالنه ګڼي.

دا خلك د محكمې پر لوري چټك ګامونه اخلي، چې د خپلې دورې د يوه هوښيار او مدبر انسان په حق كې قضاوت وكړي.

دا هغه خلك دي چې څو كاله وړاندې يې د خپل عصر يو نوميالى مجسمه جوړوونكى (فيدياس)[2] په يوه جوړ شوي (ساختګي) تور، د زندان د تورو تمبو تر شا په مرګ محكوم كړ.

نبوغ په لرغوني اتن كې يو خطرناك او زهرجن زړى دى، كله چې د محكمې تالار ته ورګډېږو، د قاضيانو يو پنځه سوه كسيز پلاوى پر خپل ځاى وينو، داسې ښكاري لكه چې يوه لويه ډله چې د بغاوت او خواشينۍ د خپرولو لپاره ټاكل شوې وي، نه د محاكمې لپاره.

غونډې رسمي بڼه نيولې ده. درې تنه شكايت لرونكي غواړي چې پر خپلو خبرو پيل وكړي، تورن كس اصلي ځاى ته راولي، د خلكو شور او ځوږ د تالار فضا پر سر اخلي، خو سقراط ارام او غلى ولاړ دى.

فيلسوف په تالار كې تر ټولو غوره شخصيت دى. كه څه هم د خپل عمر اويا كاله يې تر شا پرېښي، خو د يوه څلوېښت كلن سړي غوندې تكړه ښكاري. دى ټول عمر تر شنه اسمان لاندې په زده كړه بوخت و، ځكه يې رنګ زيتوني بڼه غوره كړې ده. ګرځنده او بې مزده حكيم دى، پكه ككرۍ او لوڅې پښې يې يوې ټيټې ”برونزي“ مجسمې ته ورته دي، خړه ږيره، ګرده پزه او ننوتى تندى، هوښيارې او مهربانې سترګې، پنډې شونډې او له بدګومانۍ څخه ډكه مينه ناكه موسكا، دا نيمايي دېب او نيمايي پرښته موجود، انسان تر خپلې اغېزې لاندې راولي. روښانه ديد يې تر ټولو حاضرينو پورې رسېږي، داسې يو ديد، لكه د يوه مهربانه پلار نظر چې د خپل نالايقه اولاد پر لوري يې ورواړوي. هغه كم عقله او ساده اولاد چې يوازې د شر او فساد لپاره لوى شوى وي.

سقراط به چې كله د هغو له كړاوه ډكو او نمجنو څېرو ته وكتل، رحم به پرې برلاسى شو او داسې ورته اېسېدل، لكه دې وګړو چې د ژوند كرغېړنه او له ستونزو ډكه دوره ترشا پرېښې وي. يو اوږد او له تلفاتو ډك عصر.

تر يوه ديكتاتور حكومت وروسته يو انقلاب رامنځته شوى او د انقلاب پرضد كړنلارې د يوه داسې حكومت راوستلو ته لار پرانيستلې وه، چې ځان غوښتونكو او متكبرو واكمنانو منګولې پرې لګولې وې.

كه ټول يو پر بل بدګومانه شي، د حيرانۍ وړ خبره نه ده. د حيرانوونكو پېښو كمى نه شته، دومره چې د خلكو د عقل پر روغتيايي حالت يې اغېز كړى دى.

هر څوك چې د فكر كولو زړورتيا ولري، په محكمه كې به له دردوونكي برخليك سره مخ شي.

بيړه وكړئ، محاكمه پيلېږي!

(2)

منشي د دعوه ليك په لوستلو پيل وكړ:

”سقراط د خپل هېواد په وړاندې په جنايت تورن دى، زموږ د خدايانو له منلو څخه يې سر غړولى او زموږ د ځوان نسل مفكورې يې فاسدې كړې دي. دا دواړه يوه سزا لري او هغه هم مرګ دى“.

ناست خلك حيرانېږي، يو ځوان تر شونډو لاندې كرار خپل ملګري ته وايي:

”دوى ځكه سقراط خداى نه پېژندونكى ګڼي، چې يوازې پر يوه خداى ايمان لري“.

سقراط پر خپل ځاى غلى ولاړ دى، دى به پر خپل وار سره د دغو دعوو ځواب وركړي. د اوس لپاره يې غوره ګڼلې ده، چې غلى وي او شكايت لرونكي خپلې خبرې بشپړې كړي.

د شكايت لرونكو مشر ”انيتوس“ يو چرم پلورونكى دى. نوموړى له سقراط سره شخصي كينه او دښمني لري، خو زوى يې د دې زاړه فيلسوف ټينګ پلوى دى. انيتوس تور لګوي، چې سقراط د هغه زوى تېر ايستلى او زلمى يې له سمې او ګټورې لارې څخه بې برخې كړى دى. هغه غواړي چې دا مفسد استاد يې زوى، بېرته د چرم پلورنې كار ته راوګرځوي. خو دا يې اصلي موخه نه ده، نورو دعوه كوونكو هم هيله لرله، چې سقراط له منځه ليرې كړي.

سقراط د ځواكمنو پر لار يو اغزى و، كله چې دعوه كوونكو د سقراط پرضد اسناد وړاندې كړل او قاضيانو ته يې هغه د يوه فتنه پلټونكي انسان په توګه وروپېژانده، دا حقيقت په ښه توګه څرګندېږي. هغه څوك چې له وېرې پرته، په ازاده توګه خپل فكر په نورو كې خپروي. داسې افكار چې د ځوانانو اخلاق كمزوري كوي او د زړو كسانو امن ته ستر ګواښ پېښوي.

خو د اتن اوسېدونكي په دې خوښ نه وو، چې سقراط ته دې د مرګ سزا واورول شي. شكايت لرونكو په خپلو خبرو كې سقراط ته د تېښتې لار پرانيستې وه. پروفيسور كولاى شول له دې لارې څخه ګټه پورته كړي. د هغوى هڅه دا وه چې يوازې يې ژبه وربنده كړي. نه دا چې ژوند ورڅخه واخلي.

دې كار ته د اتن قوانين هم چمتو وو. انيتوس د خپلو خبرو په پاى كې د محكمې له پلاوي څخه وغوښتل چې كه سقراط وغواړي سزا به يې راټيټه كړي او دا غوښتنه د اتن د اوسېدونكو له روحيې سره سمه وه.

په دې توګه سقراط د خپل راتلونكي په ټاكنه كې برلاسى و. ده كولاى شول د مړينې پرځاى د خپل هېواد پرېښودلو لار غوره كړي. تمه كېده چې د محكمې پلاوى به هم د ده دويمې غوښتنې ته مثبت ځواب ووايي.

خو سقراط به څه وكړي؟

(3)

مخكې تر دې چې سقراط د ځان په دفاع راپورته شي، پر ټول تالار چوپتيا واكمنه وه. كه څه هم اوس مهال موږ په دې فكر كې يو، چې سقراط به څنګه د ځان دفاع وكړي، خو لومړى به د هغه پر تېر ژوند يو ځغلند نظر واچوو او كېدى شي دا معلومات راسره مرسته وكړي، چې سقراط د خپل ځان دفاع پر مهال څه وايي.

د سقراط د تېر ژوند په اړه معلومات به په همدې تالار كې د سيلانيانو په خبرو كې ولټوو، داسې ښكاري چې په دې برخه كې د سپين ږيرو خبرې راسره مرسته وكړي:

يو بوډا، يوه ځوان ته وايي: ”زه د اسپارتيانو په وړاندې په جګړه كې د سقراط ملګرى وم. د هغه زغم د حيرانتيا وړ و. په ساړه ژمي كې چې د ځمكې مخ كنګل او سپينو وارو پوښلى و، ټولو خپلې پښې پټې كړې وې، خو سقراط په داسې حال كې چې سندرې يې ويلې، په لوڅو پښو لار لنډوله. داسې ښكارېده لكه غوښتل يې چې په خپلو څپړو د خاورو سطحه لمس كړي. هغه ته يخني، لوږه، ستړيا، پوچ پاش ويل، هرڅه د زغملو وړ وو، ستړيا او ستومانۍ به يې يا په بې پروايۍ او يا هم په موسكا بدرګه كولې“.

يو بل ځوان زياتوي: ”هو! داسې ښكاري لكه هېڅ شى چې يې نه ځوروي يخني، لوږه، ستړيا..“

درېيم تن زياتوي: ”له دغو ټولو سره- سره يې تل شراب هم په لاس كې وي، ما د هغه په څېر كوم بل بنيادم نه دى ليدلى“.

يو بل تن چې بڼه يې د مصريانو په څېر ده، وايي: ”ما د سقراط د دوستانه بزم په اړه چې ډېر مشهور دى، ډېر څه اورېدلي دي. زه غواړم هغه مېلمستيا ياده كړم، چې په هغې كې سقراط خوړل، څښل او تر سپېده چاوده پورې له خپلو ملګرو سره د مينې په خبرو اترو بوخت و...“

يو زوړ سړى د هغه خبره ورپرې كوي:”...ته وايې چې هغه تر سپېده چاوده پورې ويښ وي؟“.

_ ”هو! ټول مېلمانه په درانه خوب بيدېدل، خو سقراط به وروستى غوړپ د ”اپولو“/Apollo په نوم چې د رڼا الهه ده، پر سر اړاوه او د زده كړې لپاره به كوڅو ته وت...“.

د سقراط يوه مدير وويل:”ما هم اورېدلي چې سقراط په اتن كې هغه يوازېنى انسان و، چې د شپې له خوا به ګرځېده“.

يو بل نندارچي د هغه د خبرو په تاييد سر ښوروي: ”همدا لامل دى چې هغه يې محكمې ته راوكاږه“.

_”سياستوال له هغه چا څخه كركه لري، چې د دوى په غوږونو كې ووايي، چې د لټۍ او د طلايي خوبونو د ليدو پرځاى بايد د خلكو د ژوند هوساينې ته پاملرنه وكړئ“.

هغه څوك چې لومړى په خبرو راغلى و، خپلې خبرې اوږدوي: ”هغه په خپل ژوند كې هېڅكله ځواكمنو ته تسليم نه شو او نه يې هم د خپلو افكارو له خپراوي څخه ډډه وكړه“.

هغه كس چې مصريانو ته ورته و، وپوښتل: ”اوس به په يوه داسې محكمه كې چې ژوند يې له ګواښ سره مخ دى، څه وكړي؟“.

_ ”هغه كار چې تل يې كاوه، موږ دواړو د سرتېرۍ په وخت كې د نورو سرتېرو د ژغورلو لپاره خپل ځانونه په خطر كې اچول، خطر كه هرڅومره لوى او موقعيت نازك و، باور مو درلود، چې سقراط به وړاندې لاړ شي“.

د ساه اخيستلو وخت پايته نژدې كېده، ډېر ژر به له سقراط څخه وغوښتل شي، چې په خبرو پيل وكړي. خو سقراط په فكر كې ډوب دى. زاړه سړي د خپل ملګري غوږ ته خوله ورنژدې كړه: ”دا د هغه يو حيرانوونكى حالت دى. په پوځ كې د خدمت پر مهال يوه شپه او يوه ورځ په خپلو فكرونو كې ډوب ولاړ و. ما ډېر ځله هغه څارلى دى، خو ان د بدن يوه غړي يې هم حركت نه كاوه. كټ مټ لكه اوس، وګوره په دې بشپړه ارامتيا كې داسې ښكاري، لكه له چا سره چې اړيكي لري“.

د سقراط يو شاګرد وايي: ”ښايي له خداى څخه دا غوښتنه كوي، چې هغه ته لار وروښيي او ورته ووايي چې څه وكړي“.

بوډا د هغه خبرې مني او وايي: ”دا هغه مطلب دى، چې يوه ورځ يې ما ته ويلي وو، ما په ټوكه سقراط ته وويل، چې د فكر كولو په وخت كې داسې ښكارې، لكه له لوړ عالم څخه چې څه پيغام اخلې. هغه په موسكا راته وويل: ګران ملګريه! ته رښتيا وايې، زه الهي غږ ته غوږ ږدم، چې څه بايد وكړم. په بله وينا وپوهېږم چې څه بايد ونه كړم“.

يو بل تن په شونډو كې وايي: ”نه پوهېږم چې دا غږ به هغه ته نن ورځ څه ووايي“.

بوډا ځواب وركوي: ”په دې راز به ډېر ژر وپوهېږو“.

(4)

د ساه اخيستنې وخت پايته ورسېد، هغه نندارچيان چې تالار يې پرېښى و، بېرته پر خپلو ځايونو كښېناستل. مشر د جلسې د رسميت اعلان وكړ او سقراط ته يې بلنه وركړه، چې د ځان دفاع وكړي.

سقراط په راوتي ټټر او ارامه څېره په پښو ودرېد، په درانه او ارام غږ يې په خبرو پيل وكړ، په يوه داسې غږ چې د كركې، وېرې او بېباورۍ كومه نښه نه په كې ښكارېده.

څرګندونې يې هغه غوره خبرې وې، چې د يوه انسان له خولې څخه راوځي. هغه له خپل ځان څخه دفاع ونه كړه او نه يې هم د عفوې او بخښنې لپاره خوله جينګه شوه. پر خپل ايمان او باور باندې يې د پخوا په څېر خپله عقيده ټينګه وساتله.

دى په دې پېښه كې پر دې اخلاقي حقيقت لا باوري شو، چې نېك انسان ته هېڅكله هم د شر له كبله په ژوند او مړينه كې زيان نه رسېږي. راځئ د هغه خبرو ته غوږ شو.

سقراط قاضيانو او د محكمې غړو ته مخ واړاوه:

”سقراط ته لږه پاملرنه وكړئ. خو رښتينولۍ ته ډېره. پر ما باندې دعوه كوونكو دومره ښې او رښتيا خبرې وكړې، چې خپل ځان يې راڅخه هېر كړ، رښتيا دا ده چې د حق يوه خبره يې هم له خولو څخه راونه وتله.

هغوى تاسو وپوهولئ، چې زما د خبرو پر فصاحت ونه غولېږئ. خو په دې خبره به ډېر ژر باوري شئ، چې زه غوره وياند نه يم او نه هغه خطيب يم چې د اور په څېر خبرې وكړم، نه هغه قاضي يم چې نورو ته قناعت وركړي. زه هغه ساده انسان يم چې د حقيقت لټه كوي.

هيله لرم چې قاضيان ما وبخښي، ځكه زه د محاكمې په ژبه خبرې نه شم كولاى. په خپل اوياكلن ژوند كې مې لومړى ځل دى چې محكمې ته راوستل شوى يم. پرېږدئ چې په خپله ژبه خبرې وكړم، زما د خبرو ډول ته پام مه كوئ، بلكې هغه حقيقت واورئ چې په څرګندونو كې مې نغښتى دى. حقيقت دا دى چې زه بېګناه او له دغو تورونو څخه ليرې يم، چې پر ما راتپل شوي دي“.

وروسته سقراط يو- يو تور ردوي. خلك هغه خداى نه پېژندونكى ګڼي او وايي چې سقراط ځان تر دې ډېر لوړ او هوښيار ګڼي، چې پر خدايانو دې باور ولري.

”خو زه هېڅكله هم هوښيار نه يم، پوهېږم چې په هېڅ هم نه پوهېږم. ښايي دا هغه څه وي چې تاسې يې د عقل په نوم پېژنئ. خو داسې وګړي شته، چې ان نه پوهېږي چې په څه نه پوهېږي“.

دا د ځانغوښتونكو شكايت لرونكو په وړاندې يو هوښيارانه ګوزار و. سقراط باور درلود، چې دا خبرې يې په ګټه نه دي، خو هغه په دې فكر كې نه و، چې خپل ځان وژغوري. هغه غوښتل چې حقيقت دې برلاسى وي.

”دا زما د ژوند يوازېنۍ هيله ده، دا خبره مې د ډېرو واكمنانو غوږونو ته رسولې ده، چې د واكمنۍ پر مهال د هېواد دود، كلتور او د حكومت چارو ته پام وكړي، داسې لكه يو بوټ ګنډونكى چې د بوټ په ګنډلو ښه پوهېږي.

زما دا عمل چې په خپله د خداى عبادت دى، بېځايه ګڼئ، ما د دې وخت نه درلود، چې خپل ژوند سمبال كړم. تاسې وينئ چې ټول عمر مې په دې لار كې تېر كړ، همدا لامل دى، چې خوار يم او هېڅ هم نه لرم“.

د لومړي تور د ردولو لپاره همدومره بس دي. سقراط د خدايانو په وړاندې بې عقيدې نه، بلكې هغه رښتينى معتقد دى او خلكو ته د عدالت ښوونه، د خداى ستاينه ګڼي. په تالار كې پرله پسې ګنګوسې اورېدل كېدې، داسې لكه د غومبسو په ځاله كې چې لرګى ووهې.

سقراط د لاس په اشاره خلك هڅوي چې غلي شي، چوپتيا پر ټول تالار واكمنېږي.

سقراط پرځان دويم تور راسپړي او يو دعوه كوونكى د شاهدانو پر څوكۍ كښېنوي. دا يوه په زړه پورې خبره ده، په هغه لومه كې چې په خپله يې اوبدلې ده، په خپله په كې نښلي. هغه شاعر (ملتوس/ Meletus) هم ورسره كينه لري، خو فيلسوف پوزخند پرې وهي، دې شاعر يوازې يوڅو توري سره كتار كړي دي، فيلسوف داسې يوه داسې ځاى ته راكاږي، چې ډاډه يې كړي ګواكې ټول وګړي كولاى شي په اتن كې ځوانان اصلاح كړي او يوازې دا كار د سقراط په وس نه دى پوره.

روښانه ده چې دا خبره بېځايه او له حقيقت څخه ليرې ده، چې ټول خلك دې هوښيار وي، خو يوازې سقراط دې ناپوه وي. له دې كبله په ټول تالار كې د خندا غږ انعكاس مومي، سقراط خپلې خبرې پسې اوږدوي:

”د (ملتوس) د تور په ځواب كې به همدومره خبرې بس وي، ښه پوهېږم چې كوم دښمنانه احساسات مې د هغه پرضد راپارولي دي. دا احساسات زما د صافو خبرو او د عقيدو د بيان زېږنده دي او كولاى شي چې زما د له منځه وړلو لامل هم شي. خو دا ملتوس يا انيتوس نه دى، چې ما محكوموي، بلكې كه محكوم شم، دا د نړۍ حسد او كينه ده، چې په نړۍ كې يې له ډېرو نېكمرغو كسانو څخه ژوند اخيستى دى او وېره يې نه شته چې زه به وروستى كس يم“.

سقراط په دې توګه د خپل محكوميت سند په خپل لاس لاسليك كړ. د هغه زړه ته يوې وړې وېرې هم لار ونه موندله.

”نېك انسان بايد د خپل ژوند او مرګ په باب فكر ونه كړي، بلكې سوچ يې بايد دېته وي، چې عمل يې سم دى كه نه؟ د ژوند درد او مصيبت په غم كې نه، بلكې په رسوايۍ او بدنامۍ كې نغښتى دى“.

د كتاب نوم  :: په فلسفه كې تلپاتې پېښې

ليكوالان  :: هنري توماس او دانالي توماس

ژباړن  :: نصير احمد احمدي


د لومړۍ برخې پاى

[1] H.G. Wellsستر انګرېز ليكوال (۱۸۶۶-۱۹۴۶)

[2] Phidias د نصير احمد احمدي ژباړه

Also on Fandom

Random Wiki